საქართველოს ისტორიაში 1917 წლის 25 მარტი (ძველი სტილით 12 მარტი) ერთ-ერთი ყველაზე გარდამტეხი თარიღია. ამ დღეს სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში ქართველმა სამღვდელოებამ და საზოგადო მოღვაწეებმა მსოფლიოს ამცნეს საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის შესახებ.
ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია 1811 წელს, რუსეთის იმპერიის მიერ ცალმხრივად და კანონის უხეში დარღვევით გაუქმდა. ეკლესიას ჩამოერთვა მართვის უფლება, წირვა-ლოცვა რუსულ ენაზე სავალდებულო გახდა, ხოლო პატრიარქის ინსტიტუტი რუსეთიდან დანიშნული „ეგზარქოსით“ ჩანაცვლდა. ამ პერიოდში ქართული ეკლესია უდიდეს ზეწოლას განიცდიდა — იშლებოდა ფრესკები, იძარცვებოდა საგანძური და იდევნებოდა ქართულ ენაზე ღვთისმსახურება.
მიუხედავად ავტოკეფალიის აღდგენისა, მის შემდეგ საქართველოს თითოეული პატრიარქის ცხოვრება და მოღვაწეობა ქვეყნის უმძიმეს ისტორიულ პერიოდებს დაემთხვა.
1. კირიონ II (1917–1918)
კირიონ საძაგლიშვილი იყო ადამიანი, რომელმაც მთელი თავისი ენერგია ქართული ეკლესიის თავისუფლებას შესწირა. რუსეთის იმპერიის დროს ის მრავალჯერ გადაასახლეს შორეულ ეპარქიებში, რადგან ღიად ითხოვდა ავტოკეფალიის აღდგენას. გადასახლებაში ყოფნისას მან უზარმაზარი სამეცნიერო მუშაობა გასწია — აგროვებდა ქართულ ხელნაწერებს და იკვლევდა საქართველოს ისტორიას. 1917 წლის სექტემბერში, როდესაც ის პატრიარქად აირჩიეს, ხალხი მას მხსნელივით შეეგება. თუმცა, მისი მმართველობა მხოლოდ 9 თვე გაგრძელდა. 1918 წლის ივნისში იგი მარტყოფის მონასტერში მოკლული იპოვეს. ეს მკვლელობა დღემდე გამოუცნობია — ზოგი ამას ბოლშევიკებს აბრალებს, ზოგი კი შიდა დაპირისპირებებს. მისი სიკვდილი დამოუკიდებელი საქართველოსთვის უდიდესი ტრაგედია იყო.
2. ლეონიდე (1918–1921)
ლეონიდე ოქროპირიძე კირიონ II-ის უახლოესი თანამებრძოლი იყო. მას პატრიარქობა საქართველოს პირველი რესპუბლიკის არსებობის პერიოდში მოუწია. ის აქტიურად თანამშრომლობდა მთავრობასთან და ცდილობდა ეკლესიის როლის გაძლიერებას სახელმწიფოში. როდესაც 1921 წელს რუსეთის მე-11 არმია თბილისს მოადგა, პატრიარქი ლეონიდე არ გახიზნულა, ის თბილისში დარჩა და ხალხს ამხნევებდა. ოკუპაციის შემდეგ მან უარი თქვა ემიგრაციაში წასვლაზე. ქვეყნის დაკარგვამ და დაწყებულმა რეპრესიებმა მისი ჯანმრთელობა გააუარესა — იგი 1921 წლის ივნისში, ქოლერის ეპიდემიის დროს გარდაიცვალა.
3. ამბროსი ხელაია (1921–1927)
ამბროსი ხელაიას სახელი უკავშირდება ყველაზე გაბედულ ნაბიჯს საბჭოთა რეჟიმის წინააღმდეგ. 1922 წელს მან გენუის საერთაშორისო კონფერენციას გაუგზავნა მემორანდუმი, სადაც მსოფლიოს ამცნო, რომ საქართველო დაპყრობილია და ითხოვა უცხოური ჯარების გაყვანა. ამის გამო საბჭოთა ხელისუფლებამ ის დააპატიმრა. სასამართლო პროცესზე, რომელიც საჯარო იყო, პატრიარქმა წარმოთქვა სიტყვა, რომელმაც მთელი საქართველო შეძრა: „ჩემი სული ღმერთს ეკუთვნის, ჩემი გული — სამშობლოს, ჩემი გვამი კი თქვენთვის დამითმია“. იგი წლების განმავლობაში იმყოფებოდა მეტეხის ციხეში, სადაც მუდმივად აწამებდნენ და ფსიქოლოგიურ ზეწოლას ახდენდნენ, თუმცა რწმენა არ შეუცვლია.
4. ქრისტეფორე III (1927–1932)
ქრისტეფორე ციცქიშვილის მმართველობა დაემთხვა პერიოდს, როდესაც საბჭოთა ხელისუფლებამ ეკლესიის წინააღმდეგ ღია ომი გამოაცხადა. ამბროსი ხელაიას რადიკალური დაპირისპირების შემდეგ, ეკლესია ფიზიკური განადგურების წინაშე იდგა. ქრისტეფორე III-მ აირჩია ე.წ. „ლოიალობის“ გზა. მან ოფიციალურად გამოაცხადა, რომ ეკლესია არ ჩაერეოდა პოლიტიკაში და რომ ილოცებდა ხელისუფლებისთვის. ბევრი ამას სისუსტედ უთვლიდა, თუმცა რეალურად ეს იყო ერთადერთი გზა, რომ ტაძრების მასობრივი ნგრევა ცოტათი მაინც შეჩერებულიყო. მისი პატრიარქობისას ეკლესიას ჩამოართვეს ქონება და აუკრძალეს რელიგიური სწავლება, თუმცა მან შეძლო შეენარჩუნებინა მცირე სამღვდელოება, რომელმაც ეკლესიის „ჩონჩხი“ შექმნა მომავალი წლებისთვის.
5. კალისტრატე ცინცაძე (1932–1952)
კალისტრატე ცინცაძე იყო ფენომენალური პიროვნება — ენციკლოპედიური განათლების მქონე, რომელიც თავისუფლად ფლობდა რამდენიმე ენას. მას 20 წელი მოუწია პატრიარქობა, რაც სტალინის ეპოქას დაემთხვა .მისი ყველაზე დიდი მიღწევა 1943 წელს რუსეთის ეკლესიის მიერ საქართველოს ავტოკეფალიის ცნობაა. მანამდე, 1917 წლიდან, რუსეთის ეკლესია ჩვენს ეკლესიას „მეამბოხედ“ მიიჩნევდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს, კალისტრატემ გამოიყენა მომენტი, როცა სტალინს ხალხის კონსოლიდაცია სჭირდებოდა და მიაღწია ავტოკეფალიის აღიარებას. მან ასევე შეაგროვა ოქრო და ვერცხლი ეკლესიიდან ფრონტის დასახმარებლად, რითაც ხელისუფლებას ეკლესიის რეპრესიების საფუძველი გამოაცალა.
6. მელქისედეკ III (1952–1960)
მელქისედეკ ფხალაძე მეცნიერი-პატრიარქი იყო. პატრიარქობისას იგი ცდილობდა დაენგრია მითი, თითქოს რელიგია მხოლოდ გაუნათლებელი ადამიანების ხვედრია. ხრუშჩოვის დროს, როცა ათეისტური პროპაგანდა პიკში იყო, მელქისედეკი აგრძელებდა წირვას და საეკლესიო წიგნებზე მუშაობას. მან საფუძველი ჩაუყარა ეკლესიის საერთაშორისო ურთიერთობებს, რაც მოგვიანებით ილია II-მ განავითარა.
7. ეფრემ II (1960–1972)
ეფრემ სიდამონიძე იყო ადამიანი, რომელმაც 8 წელი გაატარა საბჭოთა საკონცენტრაციო ბანაკებში (გულაგში) მხოლოდ იმიტომ, რომ მღვდელი იყო. ბანაკიდან დაბრუნებულმა, მან შეინარჩუნა საოცარი იუმორი და სიცოცხლის სიყვარული. მისი პატრიარქობისას ეკლესიაში ნელ-ნელა დაიწყო ინტელიგენციის დაბრუნება. იგი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა ქართულ ენასა და ლიტერატურას. სწორედ ეფრემ II-მ აღკვეცა ბერად და აკურთხა ეპისკოპოსად ახალგაზრდა ირაკლი შიოლაშვილი (მომავალი ილია II), რომელშიც ეკლესიის დიდ მომავალს ხედავდა.
8. დავით V (1972–1977)
დავით დევდარიანი ეკლესიის სათავეში საკმაოდ რთულ დროს მოვიდა, როდესაც ეკლესიაში შიდა დაპირისპირებები და საბჭოთა უშიშროების ორგანოების ჩარევა პიკს აღწევდა. იგი გამოირჩეოდა განსაკუთრებული თავმდაბლობითა და უბრალოებით. ბევრი მას „მლოცველ პატრიარქს“ უწოდებდა, რადგან მისი ძირითადი აქცენტი ყოველთვის ღვთისმსახურებაზე იყო და არა პოლიტიკურ თუ ადმინისტრაციულ საკითხებზე. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მმართველობის პერიოდი ხანმოკლე (5 წელი) და საკმაოდ მძიმე იყო, მან შეძლო ეკლესიის ერთიანობის შენარჩუნება იმ კრიტიკულ მომენტში, როდესაც საბჭოთა სისტემა ცდილობდა საპატრიარქოს შიგნიდან დასუსტებას.
9. ილია II (1977–2026)
მისი უწმიდესობის, ილია II-ის აღსაყდრება 1977 წლის 25 დეკემბერს ქართული ეკლესიისთვის ახალი ეპოქის დასაწყისად იქცა. როდესაც ის პატრიარქი გახდა, საქართველოში სულ 15-მდე მოქმედი ტაძარი და 50-მდე მღვდელი იყო დარჩენილი. მისი 49-წლიანი მმართველობისა მან მოახერხა , რომ ეკლესია ერის ყველაზე ავტორიტეტულ ინსტიტუციად ექცია. მისი თაოსნობით:
- აშენდა ასობით ახალი ტაძარი, მათ შორის წმინდა სამების საკათედრო ტაძარი — ქართული ერთობის სიმბოლო.
- აღდგა სასულიერო განათლება, გაიხსნა აკადემიები და სემინარიები.
- 1990 წელს მან მიაღწია იმას, რომ მსოფლიო საპატრიარქომ ოფიციალურად ცნო და დაადასტურა საქართველოს ეკლესიის უძველესი ავტოკეფალია.
- იგი იყო ერის მამა ქვეყნისთვის ყველაზე კრიტიკულ ჟამს — 1989 წლის 9 აპრილის ღამეს, სამოქალაქო ომისა თუ 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს.
ილია II-ის ეპოქა დასრულდა 2026 წლის 17 მარტს, როდესაც ის 93 წლის ასაკში გარდაიცვალა, რამაც დახურა უდიდესი ფურცელი საქართველოს თანამედროვე ისტორიაში.
