რა არის გმირობა? ამ კითხვას იმდენი პასუხი შეიძლება გაეცეს, რამდენი ადამიანიც არსებობს დედამიწაზე. საქართველოს ისტორია სავსეა უსახელო და სახელოვანი გმირებით. სულ ახლო წარსულში გიორგი ანწუხელიძის გმირობა უამრავი ადამიანისთვის იქცა სამაგალითოდ. ამ მასალით გვინდა, კიდევ ერთხელ გადავავლოთ თვალი გმირობის მაგალითებს.
„გმირი ის არის, ვინც აცნობიერებს, რომ სამყაროში წინასწარ დაწერილი მნიშვნელობა არ არსებობს, მაგრამ მაინც ირჩევს, რომ თავისუფლებისთვის იბრძოლოს.”– ჟან-პოლ სარტრი (1905-1980)
ელენე დადიანი
ის იყო ქალი, რომელიც თავის ჯარს თავად გაუძღვა ბრძოლებში. ქართველ მებრძოლებს არაერთ ომში უხელმძღვანელა, რაც განსაკუთრებულად გამორჩეული იყო იმ ეპოქისთვის, როდესაც ქალები სამხედრო მეთაურებად იშვიათად გვხვდებოდნენ. ისტორიულ წყაროებში მისი სახელი ხშირად დაკავშირებულია სამეგრელოს მმართველობასთან. მისი ოჯახი (დადიანთა დინასტია) მნიშვნელოვანი ფეოდალური ძალა იყო დასავლეთ საქართველოში და აქტიურად მონაწილეობდა ქვეყნის პოლიტიკურ და სამხედრო ცხოვრებაში. ელენე დადიანი გამორჩეული ლიდერი და მეომარი იყო, რომელმაც თავისი ბრძოლისუნარიანობითა და სიმამაცით სახელი დაიმკვიდრა.
ნინო ტყეშელაშვილი (1874–1956)
ნინო ტყეშელაშვილი იყო ქართველი მასწავლებელი, მწერალი და ქალთა უფლებების დამცველი. იგი დაიბადა 1874 წელს თბილისში და ადრეული ასაკიდანვე ჩაერთო განათლებისა და საზოგადოებრივი საქმიანობის სფეროში. 1906 წელს შეუერთდა ქალთა უფლებებისათვის მებრძოლ ორგანიზაციას – „ქართველ ქალთა უფლებების თანასწორობის კავშირი“, ხოლო 1909 წელს დააარსა „კავკასიის ქალთა საზოგადოება“, რომლის თავმჯდომარეც გახდა. ის სხვადასხვა პუბლიკაციაში ფსევდონიმით „სუფრაჟისტი“ (ქალთა საარჩევნო უფლებების დამცველი) წერდა და აქტიურად მონაწილეობდა სოციალურ რეფორმებში. საბჭოთა პერიოდში კი ბავშვთა ლიტერატურის შექმნას მიუძღვნა თავი.
ნაზი შამანაური
ეს სახელი და გვარი დიდხანს იყო ტაბუდადებული. ჟურნალისტი სიმართლისთვის სამაგალითოდ დასაჯეს. გოგონა, რომლის გაჩუმებაც მაშინდელმა ხელისუფლებამ ვერ შეძლო, ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში სასტიკად აწამეს. მისი დღიურები დიდხანს იყო გასაიდუმლოებული, თუმცა საბოლოოდ ნაზის ჩანაწერებმა დღის სინათლე იხილა და მკითხველმა სრულად დაინახა ის სისასტიკე, რომელიც მაშინდელმა რეჟიმმა განახორციელა. 1982 წლის 14 აგვისტოს ნაზი შამანაურმა საჯარო გამოსვლისას საბჭოთა რეჟიმის ფარსი გააკრიტიკა. ამის შემდეგ იგი და მისი დედა დააკავეს და თბილისში, ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გადაიყვანეს. ხუთთვიანი წამების შემდეგ, 1983 წლის 20 იანვარს, ნაზი შამანაური გარდაიცვალა. მისი სიკვდილის ოფიციალურ მიზეზად სეფსისი დასახელდა. ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ, ნაზი შამანაური გმირად გამოცხადდა, ხოლო მისი სახლი მუზეუმად გადაკეთდა.
„გამატიტვლეს ყველას თვალწინ. იატაკზე თმით მათრიეს. ხელ-ფეხი შემიკრეს… მუცელში მცემდნენ. თმაზე მექაჩებოდნენ. ცხვირზე ხელს მიჭერდნენ, რომ პირი გამეღო… კანი მეწვოდა, ტუჩები დამილურჯდა, სასა დამისივდა… ლუკმას რომ ვერ მაყლაპებდნენ, ძუძუებზე ფეხს მაჭერდნენ, კისერს საქონელივით მიდრეკდნენ, მუცელში წიხლს მაზელდნენ, ნიკაპში – მუშტს… ლანცეტით მაწამებდნენ… სასამდე მიბჯენილ კოვზს ხახაში ბურღივით მიტრიალებდნენ… ვიხრჩობოდი… იოგები, საყლაპავი მილი დამიზიანდა… კბილები დამემსხვრა… პირსახოცი სისხლიანი იყო…“ – წერდა ნაზი შამანაური თავის დღიურებში.
9 აპრილს დაღუპულები
1989 წლის 9 აპრილს, თბილისში, საბჭოთა სამხედრო ძალებმა ძალადობრივად დაარბიეს მშვიდობიანი საპროტესტო აქცია, რომელიც საქართველოს დამოუკიდებლობისა და საბჭოთა კავშირისგან გათავისუფლების მოთხოვნით იმართებოდა. დარბევის შედეგად 21 ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის 17 ქალი.
დაღუპული ქალებიდან ბევრი იყო სტუდენტი და ახალგაზრდა აქტივისტი, რომლებიც სამშობლოს თავისუფლებისთვის იბრძოდნენ. ეს ადამიანები გახდნენ გმირობისა და თავისუფლებისთვის თავდადების სიმბოლო. მათმა მსხვერპლმა მნიშვნელოვნად განაპირობა საქართველოს დამოუკიდებლობის მოპოვების პროცესი – ზუსტად ორი წლის შემდეგ, 1991 წლის 9 აპრილს, საქართველომ ოფიციალურად გამოაცხადა დამოუკიდებლობა.
პროექტის წარმდგენია პსპ აფთიაქი
ფოტოები საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივიდან
