#OK! ძველი ახალი წელი – ისტორია და ტრადიციები

ზოგისთვის ეს დღესასწაული არ არსებობს, თუმცა ბევრ ქართულ ოჯახში 14 იანვარს კიდევ ერთხელ იშლება სუფრა, სადაც ოჯახის წევრები და ნათესავ-მეგობრები იკრიბებიან და  ძველით ახალ წელს აღნიშნავენ.

ძველი ახალი წლის აღნიშვნის ტრადიცია იულიუსის “ძველი სტილის” კალენდარსა და „გრიგორიანული ”ახალი სტილის” კალენდარს შორის 13 დღიან განსხვავებას უკავშირდება. როგორც ცნობილია, XVIII საუკუნეში თითქმის ყველა ევროპული სახელმწიფო გრიგორიანულ კალენდარზე გადავიდა, თუმცა იმ ქვეყნებში, სადაც მართმადიდებლური ეკლესია კვლავ იულიუსის კალენდრით სარგებლობს, ახალი წელი ძველი სტილით, 13 დან 14 იანვრის ღამეს  აღინიშნება. საქართველოში მას ნაკლები ზარ-ზეიმით, მაგრამ დიდი მხიარულებით ხვდებიან. ქართული ტრადიციის თანახმად, დღესასწაულს ისე უნდა შევხვდეთ, რომ ახალმა წელიწადმა თითოეულ ოჯახს ჯანმრთელობა, ბედნიერება, ხვავი, ბარაქა, სიკეთე და სიხარული მოუტანოს.

საქართველოში ძველი ახალი წელი პირველად 1919 წლის 13 იანვრის ღამეს, საქართველოს პირველ რესპუბლიკაში აღნიშნეს. ტრადიცია უკვე საუკუნეზე მეტია, გრძელდება, ამიტომ ბევრს სჯერა, რომ ნამდვილი ახალი წელი ძველი კალენდრით დგება და მასთან შეხვედრა ძალიან მნიშვნელოვანია.

სვანეთში ძველით ახალ წელს კანდას უწოდებენ. ამ დღესასწაულის ჩატარებას უამრავი საინტერესო ტრადიცია ახლავს. კანდის წინა დღეს წინასწარ შერჩეულ კალათაში აფენდნენ თივას და ალაგებდნენ სეფისკვერებს, ზედაშს, ხორბალს, ღორის თავს, ტკბილეულს და აშ.  დილას 6-7 საათზე სოფლის კაცები და ბავშვები გადიოდნენ მდინარეზე და გაჰქონდათ სავსე კალათები. მდინარეზე ნელ-ნელა გროვდებოდა მოსახლეობა. კაცები სეფისკვერებით ილოცებოდნენ და უფალს შესთხოვდნენ, რომ მომავალ წელიწადს მათთვის ხვავი, ბარაქი, სიმშვიდე და მშვიდობა მოეტანა. ამის შემდეგ ერთმანეთს ახალი წლის შემობრძანებას ულოცავდნენ და ერთმანეთს ტკბილეულით უმასპინძლდებოდნენ. მოგვიანებით ლხინი ოჯახებში გრძელდებოდა. ხალხი ერთი ოჯახიდან მეორეში გადადიოდა და ყველა ოჯახს ულოცავდა. მეკვლეს ყველა ოჯახში, მოწნულ ხონჩაზე ხორბალი, ტკბილეული, ხილი და ფული, ანუ სვანურად თეთრი ხვდებოდა.  საახალწლო სუფრაზე რა თქმა უნდა, განსაკუთრებული ადგილი კუბდარს ეკავა.

მაშინ, როცა მთელი მსოფლიო ახალ წელს 1 იანვარს ზეიმობს, გურულებისთვის ეს დღესასწაული 14 იანვარს დგება და მას კალანდა ქვია. კალანდა ლათინური სიტყვ იდან –  Calendae მომდინარეობს და თვის პირველ დღეს ნიშნავს.

კალანდის დადგომას გურიაში დღესაც მხიარულად ხვდებიან და მთელი ორი დღე ზეიმობენ. გურულები კალანდისთვის მზადებას 40 დღით ადრე იწყებდნენ. კალანდის სუფრაზე აუცილებლად უნდა ყოფილიყო მოხარშული ღორის თავი, ღვეზელი, მოხარშული დედალი, გოზინაყი და ამასთან, კერძები აუცილებლად ცხემლის შეშაზე უნდა მომზადებულიყო, რომელსაც კალანდის წინა დღეს ჭრიდნენ.

კალანდობის მეორე დღეს, 15 იანვარს, გურიაში და სამეგრელოში “კუჩხას” ეძახიან. ამ დღეს ოჯახში მოდის მეკვლე, საჩუქრად მოქვს ტკბილეული და ანთებს ბუხარს. ტრადიციის მიხედვით, მეკვლის მოსვლას გურულის ოჯახისთვის ბედნიერება მოაქვს. ტრადიციის მიხედვით, ქართველების მეკვლედ წმინდა ბასილი ითვლებოდა. კალანდობა სწორედ მისი ხსენების დღეს, 14 იანვარს ემთხვევა. წმინდა ბასილის პატივსაცემად, კალანდობას ჩიჩილაკს რთავენ. ჩიჩილაკი თეთრი ფერისაა და ხალხი მას წმინდა ბასილის თეთრ წვერს ამსგავსებს.

ფოტო: ეროვნული მუზეუმი

გურიის მსგავსად, სამეგრელოშიც ახალ წელს ძველი სტილით, 14 იანვარს აღნიშნავდნენ. ახალი წლის ღამეს ყოველი ოჯახიდან თოფს რამდენიმეჯერ გაისროდნენ. გათენებისას ოჯახის უფროსი ჩიჩილაკით ხელში სახლიდან გარეთ გადიოდა, შემდეგ ბრუნდებოდა, კერას დალოცავდა და ოჯახის წევრებს ახალ წელს ულოცავდა. ამის შემდეგ ჩიჩილაკს ბოსელში, მარანში და სასიმინდეში მოატარებდა. მეზობლები ერთმანეთს ახალი წლის დადგომას კანფეტებით, შაქარყინულითა და სხვა ტკბილეულით ულოცავდნენ.

მეგრულ საახალწლო სუფრაზე ტრადიციული კერძების გარდა (ღომი, ელარჯი, საცივი და სხვა) რაიმე უცხო, მეგრული სუფრისათვის ნაკლებად დამახასიათებელი საჭმელი კეთდებოდა, რაც სუფრას განსაკუთრებულ ლაზათს აძლევდა.

დასავლეთ საქართველოში უძველესი ქართული ტრადიცია – მეკვლეობა ძველით ახალ წლის დილას 14 იანვარს სრულდება. ამ დღეს სახლში  უნდა გესტუმროს ადამიანი, რომელსაც კარგი ფეხი აქვს. 13 იანვარს, შუაღამის შემდეგ, მეგრელის ოჯახში პირველი შემოსული ადამიანი ,,მაკუჩხური“ იყო და მასზე იყო „დამოკიდებული“ ოჯახის ბარაქა, სიუხვე და წარმატებები, ამიტომ ოჯახი ირჩევდა მასთან ვინ უნდა მისულიყო.

განსაკუთრებული დატვირთვა სამეგრელოში 15 იანვრის დილას ანუ ახალი წლის მეორე დილას ჰქქონდა. მას „სანწალე კუჩხას“ ეძახდნენ.  ოჯახში სპეციალურად ირჩევდნენ „მაკუჩხურს,“  ის აუცილებლად ოჯახის უფროსი მამაკაცი უნდა ყოფილიყო, რომელიც ხშირად სახლში გვარის გამგრძელებელ ბიჭუნასთან ერთად შემოდიოდა. „მაკუჩხური“ ადამიანი საახალწლოდ ურიგდებოდა ყველას, თუ ვინმესგან ნაწყენი იყო.

ძველი იმერული ტრადიციით,   ახალი წლის დილას, ოჯახის უფროსი, ხორაგით სავსე ხონჩით, სახლს გარშემო სამჯერ წაღმა შემოუვლიდა და უფალს წყალობას, ჯანმრთელობას, გამრავლებას, ხვავსა და ბარაქას შესთხოვდა.

ახალი წლის ღამეს, ძილის წინ, იმერეთში, ბალიშის ქვეშ, ოჯახის ყველა წევრი ერთ ნატეხ შაქარს ამოიდებდა, რომ მთლი წელი ტკბილად და ბედნიერად გაეტარებინა და ეს ნატეხი, მამლის ყივილამდე უნდა შეეჭამა.

მიუხედავად იმისა, რომ ძველი ახალი წლის აღნიშვნის ტრადიცია დასავლეთ საქართველოში უფრო ძლიერია, ამ დღეს მთელ საქართველოში მხიარულად აღნიშნავდნენ.

ქვეყნები, სადაც ახალ წელს საქართველოს მსგავსად, ორჯერ აღნიშნავენ: სერბეთი, მაკედონია, რუსეთი, სომხეთი, ბელარუსი, ბოსნია-ჰერცეგოვინა, ყაზახეთი, მონტენეგრო, მოლდოვა, უკრაინა, უელსი და შვეიცარია. ძველით ახალ წელს ხვდებიან საბერძნეთშიც, სადაც მას წმინდა ვასილის დღეს უწოდებენ.

ასევე დაგაინტერესებთ

#OK! როდის ავიღოთ ნაძვის ხე? – ხალხური რწმენა და ფენ-შუის რჩევები