კრიტიკოსი, პუბლიცისტი, საზოგადო და პოლიტიკური მოღვაწე − ნიკო ნიკოლაძე დაიბადა ქუთაისში, 1843 წლის 27 სექტემბერს, იაკობ ნიკოლაძის ოჯახში. მას მოუწია მმართველობის ფორმის ოთხ სხვადასხვა დროში ცხოვრება: დაიბადა ბატონყმობის დროს, ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა საქართველოში, როცა ქვეყანა რუსეთის გუბერნია იყო, მოესწრო საქართველოს პირველ დემოკრატიულ რესპუბლიკას და გარდაიცვალა საბჭოთა სინამდვილეში. რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ოთხივე ეტაპზე ნიკო ნიკოლაძე იყო პროგრესული, ევროპულად მოაზროვნე და თავისი ქვეყნის წარმატებისთვის დაუცხრომლად მებრძოლი ადამიანი.
ნიკოლაძემ ქუთაისის გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ დაარწმუნა მამა, რომ სწავლა იურიდიულ ფაკულტეტზე, პეტერბურგში გაეგრძელებინა. გაემგზავრა და მალევე სტუდენტებთან ერთად, კრონშტადტის ციხეში მოხვდა, საპროტესტო აქციებში მონაწილეობის გამო. შემდეგ მიატოვა აღნიშნულ უნივერსიტეტში სწავლა და მოგვიანებით განათლების მიღება პარიზში, სორბონას უნივერსიტეტში განაგრძო. ნიკო ნიკოლაძე საფრანგეთიდან შვეიცარიაში გაემგზავრა. ამბობდა: „უფრო მეტად მაინტერესებს შვეიცარია, რესურსებით ასეთი ღარიბი ქვეყანა რატომ არის მდიდარი, მთიანი და რესურსებით მდიდარი საქართველო კი რატომ არის ასეთი ღატაკი“.
ნიკო ნიკოლაძე იყო პირველი ქართველი, რომელმაც სადოქტორო დისერტაცია ევროპაში დაიცვა. ჟენევაში 1868 წელს გამოქვეყნებული მისი ნაშრომი − „განიარაღება და მისი ეკონომიკურ-სოციალური შედეგები“, დღესაც დიდ ინტერესს იწვევს. 1869 წლის ბოლოს ნიკო ნიკოლაძე საქართველოში დაბრუნდა, რადგან სურდა თავისი გამოცდილება და ცოდნა საკუთარი ქვეყნისთვის მოეხმარა. მან დაიწყო აქტიური მუნიციპალური და საზოგადოებრივი საქმიანობა.
ნიკო ნიკოლაძისთვის განათლებას უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა და წუხდა, რომ ქართული საზოგადოების უმრავლესობას განათლება არ ჰქონდა. მას მიაჩნდა, რომ ცოდნის გარეშე ადამიანი მონაა, მხოლოდ ცოდნით არის შესაძლებელი წინსვლა და პროგრესი. ნიკო ყველანაირად ხელს უწყობდა ქვეყანაში განათლების გავრცელებას − ეს არ ეხებოდა მხოლოდ მდიდარ ფენას ან მამაკაცებს.
ნიკოლაძის სახელს უკავშირდება ტყიბულის ქვანახშირის საბადოს განვითარება. მისი წილის მფლობელი მამის გარდაცვალების შემდეგ გახდა. იაკობმა ეს მიწა სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულებით იყიდა და აღმოჩნდა „შავი ქვის“ საბადო. ნიკოლაძე წავიდა პარიზში, რათა უცხოელ ფინანსისტებთან ერთად დეტალურად შეესწავლა ეს საქმე. 1880-იან წლებში ევროპელები ჩამოვიდნენ საქართველოში და დაიწყეს ქვანახშირის დამუშავება. ამ საქმეში გლეხობაც ჩაება, თუმცა საქმეს უგზოობა ართულებდა. ქუთაისის ქალაქის საბჭომ ტყიბულში გასაყვანი რკინიგზის რწმუნებულად ნიკო ნიკოლაძე აირჩია და საბოლოოდ, რკინიგზა ამოქმედდა 1887 წელს. ორი წლის შემდეგ კი შეიქმნა საზოგადოება „ნახშირი“, რომლის ერთ-ერთი დამფუძნებელი ნიკო ნიკოლაძეც იყო.
და რა თქმა უნდა, ეს ყველაფერი არაა. ნიკო ნიკოლაძის სახელთანაა ასევე, დაკავშირებული:
- ავჭალის წყაროებზე წყალსადენის მოწყობა
- 1886 წელს თბილისში სანიტარული ექიმის დანიშვნა და მადათოვის კუნძულზე სადეზინფექციო კამერის აშენება
- დედაქალაქში კანალიზაციის ქსელის მოწყობის იდეა
- თბილისში ცხენის ტრამვაის შემოღება
- ვერის ხიდის აშენება
თბილისის შემდეგ იყო ფოთი −1895 წელს 52 წლის ნიკო ნიკოლაძე ქალაქის თავად აირჩიეს. მან ფოთის გარშემო გააკეთა სპეციალური არხი, რომლითაც წვიმის წყალი ქალაქიდან ზღვაში ჩადიოდა. გარდა ამისა, ააშენა 2 ხიდი და დააგო ქვაფენილი. მან მიზნად დაისახა, აეშენებინა ქალაქის ცენტრში ტაძარი, რომელიც იქნებოდა აია სოფიას მსგავსი და შეასრულა კიდეც.
ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პროექტი, რაც ფოთში ნიკო ნიკოლაძის სახელს უკავშირდება, ნავსადგურის მშენებლობის დასრულებაა. 8-ჯერ იმოგზაურა ევროპაში, რათა მშენებარე ან ახლად აშენებული პორტის შესახებ ყველაფერი გაეგო და შესაბამისად ემოქმედა.
აღსანიშნავია, რომ ნიკო ნიკოლაძის სახელი დაკავშირებულია 1918 წელს საქართველოში დამოუკიდებლობის გამოცხადებისა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შექმნასთან. დამოუკიდებლობის აქტის ტექსტი ნიკოლაძემ შეადგინა.
ნიკო ნიკოლაძე 1928 წლის 5 აპრილს გარდაიცვალა. თბილისის ყველა ეკლესიაში ამ დღეს გლოვის ზარი ისმოდა.
