საქართველოში უკანონო სტრიმინგთან ბრძოლამ საერთაშორისო კინოსტუდიების კრიტიკა გამოიწვია და საავტორო უფლებების დაცვისა და აღსრულების მიმართულებით მნიშვნელოვანი კითხვები გააჩინა. „საქპატენტის“ ყოფილი თავმჯდომარე და ინტელექტუალური საკუთრების სამართლის იურისტი მინდია დავითაძე განმარტავს, რატომ რჩება პრობლემა, რა შეიძლება ისწავლოს საქართველომ ევროპის გამოცდილებიდან და რატომ შეიძლება მხოლოდ გამკაცრებული აღსრულება საკმარისი არ აღმოჩნდეს.
2019 წლის ნოემბერში ჰოლივუდის რამდენიმე უმსხვილესმა წარმომადგენელმა საქართველოში ინტერნეტმეკობრეობის შესახებ განგაში ატეხა. კინოსტუდიების, მათ შორის Disney-ს, Warner Bros.-ის, Universal-ის, Sony-სა და Paramount-ის წარმომადგენელმა Motion Picture Association-მა (MPA) შეშფოთება გამოთქვა ქართულ ვებგვერდებზე ფილმების უნებართვო გავრცელების გამო. გაფრთხილება, რომელიც რამდენიმე ქართულ უწყებას, მათ შორის ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნულ ცენტრს („საქპატენტს“), გაეგზავნა, რადიო თავისუფლებამ გააშუქა.
ხუთი წლის შემდეგ პრობლემა ქართველი მაყურებლისთვის კვლავ ნაცნობია. ფილმებისა და სატელევიზიო სერიალების ნახვა შესაძლებელია არალეგალურ ვებგვერდებზე – უფასო და მოსახერხებელი წვდომა. თუმცა კინემატოგრაფისტებისთვის, დისტრიბუტორებისა და საავტორო უფლებების მფლობელებისთვის შედეგები შეიძლება საკმაოდ ძვირადღირებული აღმოჩნდეს.
საქართველო წლების განმავლობაში მსჯელობს, როგორ გაუმკლავდეს ონლაინმეკობრეობას. „საქპატენტი“ საავტორო უფლებების დაცვისა და აღსრულების გაუმჯობესებაზე მუშაობს. თუმცა კვლავ რჩება კითხვა: შეუძლია თუ არა კანონმდებლობას, იმ სისწრაფეს დაეწიოს, რომლითაც კონტენტი ინტერნეტში ვრცელდება?
ჩვენ ვესაუბრეთ მინდია დავითაძეს, ინტელექტუალური საკუთრების სამართლის ადვოკატსა და Geolegal, LLC-ის პარტნიორს, რომელიც წარსულში „საქპატენტის“ თავმჯდომარის თანამდებობას იკავებდა. სტოკჰოლმის უნივერსიტეტის ევროპული ინტელექტუალური საკუთრების სამართლის სამაგისტრო პროგრამის კურსდამთავრებულ დავითაძეს ასევე აქვს შესწავლილი ევროპული წესები ონლაინპლატფორმების, საავტორო უფლებების აღსრულებისა და ციფრული თავისუფლებების შესახებ.
ჰოლივუდის გაფრთხილებები 2019 წლიდან თარიღდება. რატომ აღმოჩნდა ინტერნეტმეკობრეობასთან ბრძოლა საქართველოში ასე რთული?
ამ ყველაფრის ერთი მარტივი ახსნა არ არსებობს. ჩვენ ერთობლივად უნდა განვიხილოთ სამართლებრივი ჩარჩო, ბიზნესგარემო და მომხმარებელთა ქცევა. როდესაც „საქპატენტს“ ვხელმძღვანელობდი, ონლაინდარღვევები ერთ-ერთი საკითხი იყო, რომლის მოგვარებაზეც ვმუშაობდით. თუმცა ცხადი იყო, რომ მხოლოდ კანონმდებლობა ყველაფერს ვერ მოაგვარებდა. უფლებების მფლობელებს სჭირდებათ მათი უფლებების დაცვის პრაქტიკული საშუალებები, მომხმარებლებს კი ხელმისაწვდომი და გონივრულ ფასად შეთავაზებული ლეგალური ალტერნატივები.
კიდევ ერთი სირთულე თავად ინტერნეტის ბუნებაა. ერთ ვებგვერდს შეუძლია ათასობით უნებართვო ასლის გავრცელება და მაშინაც კი, როდესაც კონკრეტული კონტენტი წაიშლება, ის შესაძლოა სწრაფად გამოჩნდეს სხვაგან. სამართლებრივი რეაგირება ბევრად უფრო სწრაფი უნდა იყოს, ვიდრე აღსრულების ტრადიციული მეთოდები.
თუმცა ბევრი ქართველი იტყვის, რომ მათ უბრალოდ არ შეუძლიათ გარკვეული ფილმების ლეგალურად ყურება.
ეს დისკუსიის მნიშვნელოვანი ნაწილია და მისი იგნორირება შეცდომა იქნებოდა. ზოგიერთი საერთაშორისო სტრიმინგსერვისი საქართველოში ხელმისაწვდომი არ არის, ზოგი კი ქვეყნის მიხედვით განსხვავებულ კატალოგებს გვთავაზობს. საზოგადოებას შეიძლება რეალურად სურდეს ფილმში ფულის გადახდა, მაგრამ აღმოაჩინოს, რომ მისი ყურების მოსახერხებელი ლეგალური გზა არ არსებობს. რა თქმა უნდა, ეს უკანონო გავრცელებას კანონიერად არ აქცევს. თუმცა ეს მომხმარებელთა ქცევის ახსნაში გვეხმარება. თუ გვინდა, ადამიანებმა პირატული ვებგვერდებიდან ლეგალურ სერვისებზე გადაინაცვლონ, აღსრულებას თან უნდა ახლდეს მიმზიდველი ლეგალური სერვისების განვითარება.
რა შეიძლება გაკეთდეს, როდესაც საავტორო უფლებების მფლობელი აღმოაჩენს, რომ ფილმი ან სატელევიზიო პროგრამა ნებართვის გარეშეა ატვირთული?
მათ შეუძლიათ სამართლებრივი დაცვის საშუალებების გამოყენება, მათ შორის სასამართლოში საქმის წარმოება. სირთულე ის არის, რომ სასამართლო პროცესი დროს მოითხოვს.
წარმოიდგინეთ, რომ ქართული ფილმი პირატულ ვებგვერდზე კინოთეატრებში პრემიერამდე ცოტა ხნით ადრე გამოჩნდა. პროდიუსერმა შესაძლოა საბოლოოდ მიიღოს სამართლებრივი დაცვა, თუმცა კომერციული ზიანი იმ დროისთვის უკვე მიყენებული იყოს. სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი „შეტყობინებისა და წაშლის“ (notice and takedown) მექანიზმი. შეერთებულ შტატებში Digital Millennium Copyright Act-ი უზრუნველყოფს კარგად ჩამოყალიბებულ ჩარჩოს, რომლის ფარგლებშიც უფლებების მფლობელებს შეუძლიათ კვალიფიციურ ონლაინსერვისის პროვაიდერებს სავარაუდო დარღვევის შესახებ შეტყობინება გაუგზავნონ.
იდეა აღსრულების უფრო მყისიერად განხორციელებაა. თუმცა სისტემამ ასევე უნდა აღკვეთოს დაუსაბუთებელი საჩივრები და დაიცვას კონტენტი, რომელიც კანონიერად არის ატვირთული.
თქვენ ცოტა ხნის წინ სტოკჰოლმის უნივერსიტეტში ევროპული ინტელექტუალური საკუთრების სამართლის მიმართულებით სწავლა დაასრულეთ. როგორ უმკლავდება ევროპა ამ გამოწვევებს?
ევროპა რამდენიმე სასარგებლო მაგალითს გვთავაზობს, თუმცა არ არსებობს ერთი გამოსავალი, რომელიც ონლაინსერვისების ყველა ტიპს მოერგება.
Digital Services Act-ი ადგენს პროცედურებს ონლაინპლატფორმებისთვის უკანონო კონტენტის შესახებ შეტყობინების გასაგზავნად და შემოაქვს გამჭვირვალობისა და ანგარიშვალდებულების წესები. ის ასევე აღიარებს სპეციალიზებული სუბიექტების კატეგორიას, ე.წ. სანდო შემტყობინებლებს (trusted flaggers), რომელთა შეტყობინებებს მათთვის განსაზღვრულ სფეროებში პრიორიტეტული განხილვა ენიჭება.
ცალკე, ევროკავშირის Copyright in the Digital Single Market Directive-ი განსაზღვრავს გარკვეული ტიპის კონტენტის გაზიარების პლატფორმების პასუხისმგებლობებს, მათ შორის საავტორო უფლებებით დაცულ მასალასთან დაკავშირებულ ვალდებულებებს.
ეს წესები აჩვენებს, როგორ ცდილობენ ევროპელი პოლიტიკის შემქმნელები ონლაინაღსრულების უფრო ეფექტიანად განხორციელებას. ამასთანავე, ისინი აღიარებენ, რომ საავტორო უფლებების დაცვა სხვა უფლებებთან, მათ შორის გამოხატვის თავისუფლებასთან, თანაარსებობაში უნდა იყოს.
თქვენ ამ თემაზე ნამუშევარიც გაქვთ გამოქვეყნებული. რა აჩვენა თქვენმა კვლევამ?
სტოკჰოლმის უნივერსიტეტში ჩემი სამაგისტრო ნაშრომი შეისწავლიდა Digital Services Act-ის ფარგლებში სანდო შემტყობინებლების (trusted flagger) სისტემას, განსაკუთრებით კი მის განვითარებას ნებაყოფლობითი შეთანხმებებიდან ფორმალურ სამართლებრივ მექანიზმამდე.
ამასთანავე, 2024 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში: The Aesthetics of Borrowing: Remix, Parody and Pastiche Between Artistic Dialogue and Algorithmic Filtering ასევე შევისწავლე ამ საკითხებთან დაკავშირებული თემები.
ერთ-ერთი საკითხი, რომელიც განსაკუთრებით საინტერესო მგონია, ავტომატიზებულ სისტემებზე მზარდი დამოკიდებულებაა. ტექნოლოგიას შეუძლია ატვირთულ ვიდეოსა და საავტორო უფლებებით დაცულ ნამუშევარს შორის მსგავსების აღმოჩენა, თუმცა დამთხვევის იდენტიფიცირება არ ნიშნავს იმას, რომ საავტორო უფლების დარღვევა ნამდვილად მოხდა.
მოკლე კინოფრაგმენტი შესაძლოა უკანონოდ იყოს გამოყენებული, თუმცა ის შეიძლება ასევე გამოჩნდეს მიმოხილვაში, პაროდიაში ან კანონით დაშვებული გამოყენების სხვა ფორმით. ავტომატურ სისტემას ყოველთვის არ შეუძლია ამ განსხვავების გაგება.
სწორედ ამიტომ მიმაჩნია, რომ აუცილებელია ადამიანის მიერ განხილვა, გამჭვირვალე პროცედურები და ეფექტიანი გასაჩივრების მექანიზმები.
შეიძლება თუ არა საავტორო უფლებების უფრო მკაცრმა აღსრულებამ საბოლოოდ ლეგიტიმური ონლაინკონტენტის შეზღუდვა გამოიწვიოს?
დიახ, თუ ის არასწორად იქნება შემუშავებული. მიზანი არასოდეს უნდა იყოს კონტენტის წაშლა მხოლოდ იმიტომ, რომ ვინმემ მის შესახებ საჩივარი შეიტანა. შეტყობინებას სათანადო სამართლებრივი საფუძველი უნდა ჰქონდეს, ხოლო პირს, რომლის კონტენტიც ზიანდება, უნდა ჰქონდეს არასწორი გადაწყვეტილების გასაჩივრების რეალური შესაძლებლობა.
საავტორო უფლებების მიზანი შემოქმედების წახალისებაა. წინააღმდეგობრივი იქნებოდა, თუ შემოქმედებითი ნამუშევრის დაცვისთვის შექმნილი ზომები ადამიანებს ხელს შეუშლიდა არსებული ნამუშევრების კრიტიკაში, კომენტირებაში ან ტრანსფორმირებაში იმ ფორმებით, რომლებიც კანონით არის დაშვებული.
რას ისურვებდით, რომ საქართველომ შემდეგ გააკეთოს?
მსურს, ვიხილოთ აღსრულების უფრო პრაქტიკული მიდგომა, რომელსაც თან ახლავს შესაბამისი ონლაინშუამავლებისთვის მკაფიო პასუხისმგებლობები და მომხმარებლებისთვის სათანადო დაცვა.
საქართველოს არ სჭირდება სრულიად ახალი სისტემის გამოგონება. შეერთებული შტატებისა და ევროკავშირისგან მიღებული გამოცდილება უკვე საკმაოდ დიდია. თუმცა უნდა შევისწავლოთ, რა მუშაობს, რა პრობლემები წარმოიშვა და რომელი ელემენტებია შესაბამისი ჩვენი სამართლებრივი გარემოსთვის.
რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, უნდა გვახსოვდეს, რომ საკითხი მხოლოდ ჰოლივუდის ფილმებს არ ეხება. ქართველი მუსიკოსები, კინემატოგრაფისტები, მწერლები და სხვა შემოქმედებითი სფეროს წარმომადგენლებიც არიან დამოკიდებული საავტორო უფლებების დაცვაზე.
თუ მათი ნამუშევრების ნებართვისა და ანაზღაურების გარეშე თავისუფლად გავრცელება იქნება შესაძლებელი, არ უნდა გაგვიკვირდეს, როდესაც ახალი შემოქმედებითი პროექტების განხორციელებაში ინვესტირება უფრო რთული გახდება.
წარმატებული ანტიპირატული პოლიტიკა ერთდროულად უნდა ამარტივებდეს შემოქმედებითი ნამუშევრების დაცვას, ლეგალურად კონტენტზე წვდომას და ართულებდეს დარღვევით მიღებულ სარგებელს. ეს სამი მიზანი ერთმანეთთან არის დაკავშირებული.
რას მიიჩნევდით საქართველოსთვის ინტერნეტმეკობრეობასთან ბრძოლის მიმართულებით ყველაზე მნიშვნელოვან შემდეგ ნაბიჯად?
ვფიქრობ, პრიორიტეტი უნდა იყოს საქართველოს საავტორო უფლებების კანონმდებლობაში შეტყობინებისა და მოქმედების (notice-and-action) ყოვლისმომცველი მექანიზმის შემოღება, შეერთებულ შტატებსა და ევროკავშირში დაგროვილი გამოცდილების გათვალისწინებით. ჩვენ გვაქვს უპირატესობა, რომ შეგვიძლია შევისწავლოთ, როგორ მუშაობს ეს სისტემები პრაქტიკაში, მათ შორის მათი მიღწევები და ნაკლოვანებები. არ არსებობს მიზეზი, თავიდან დავიწყოთ მაშინ, როდესაც სხვა იურისდიქციებმა ათწლეულები დახარჯეს საკუთარი მიდგომების განვითარებასა და დახვეწაზე.
ასეთი მექანიზმი რამდენიმე მნიშვნელოვან სარგებელს მოგვცემდა. პირველ რიგში, ის საავტორო უფლებების მფლობელებს საშუალებას მისცემდა, ონლაინდარღვევებზე ბევრად სწრაფად ემოქმედათ და ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში ხანგრძლივი სასამართლო პროცესის დაწყება აღარ დასჭირვებოდათ.
მეორე, ის ინტერნეტის შუამავლებისთვის უფრო მკაფიო პასუხისმგებლობებს დაადგენდა და მათ დარღვევის შესახებ შეტყობინებების განხილვის პროგნოზირებად სამართლებრივ ჩარჩოს მისცემდა.
მესამე და არანაკლებ მნიშვნელოვანი, ის უზრუნველყოფდა დაუსაბუთებელი წაშლისგან დაცვის მექანიზმებს, მათ შორის მომხმარებლებისთვის საჩივრების გასაჩივრების შესაძლებლობას და საავტორო უფლებებით დაცული მასალის კანონიერად გამოყენების დაცვას.
მიზანი არ უნდა იყოს ამერიკული ან ევროპული კანონმდებლობის სიტყვასიტყვით გადმოღება, არამედ საქართველოს სამართლებრივ სისტემაზე მორგებული ჩარჩოს შემუშავება, რომელიც მათი გამოცდილებით იქნება ინფორმირებული. ჩემი აზრით, ეს იქნებოდა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯი, რომლის გადადგმაც საქართველოს ციფრულ გარემოში საავტორო უფლებების დაცვის გასაძლიერებლად შეუძლია.
ქვეყნისთვის, რომელიც ცდილობს განავითაროს შემოქმედებითი ინდუსტრიები და მოიზიდოს ინვესტიციები, ონლაინსაავტორო უფლებების ეფექტიანი აღსრულება უკვე აღარ არის არჩევითი საკითხი. ის თანამედროვე ინტელექტუალური საკუთრების სისტემის აუცილებელი ნაწილია.
